Samskipti Íslands og Kína

Fyrst af öllu langar mig til að láta í ljós ánægju – og færa öllum hlutaðeigendum heillaóskir - yfir því skrefi sem verið er að stíga með því að hrinda af stað kennslu í kínversku og kínverskum fræðum, og stofna Asíuver, við Háskólann á Akureyri í samstarfi við Háskóla Íslands.

Sú var tíðin, að hér á Akureyri var fylgst vel með því, sem var að gerast í Danmörku, sérstaklega kóngsins Kaupmannahöfn. En tíminn líður og tímarnir breytast.  Og það er vissulega gleðiefni að nú skuli mega vænta þess, að hér í bæ verði senn mesta fræðasetur á landi okkar um kínversk efni -- og fleira sem snertir stærstu heimsálfuna, Asíu, þar sem er að finna fleiri en 60 af hverju hundraði jarðarbúa.

Kína hefur opnast á víða gátt síðasta aldarfjórðung og er að þróast svo hratt að með ólíkindum er.  Það er því land, sem nú á öld hnattvæðingar skiptir heimsbyggðina –  þ.á m. Ísland og Íslendinga – nú þegar miklu máli.  Fátt bendir til annars en að svo muni áfram verða - og það í vaxandi mæli - komandi ár og áratugi.  

Samskipti okkar Íslendinga við Kína hafa farið vel af stað og öllum er í hag að þau haldist góð í framtíðinni.  Vísasti vegurinn, til þess að svo megi verða, er traustur þekkingargrunnur.  Ég skil málið svo, að einmitt hann eigi hér að leggja.

Það, sem gerir Kína áhugavert, er ekki einungis, að landið er nær hundraðföld víðátta Íslands og þar býr meira en fimmtungur mannkyns.  Landið á sér mörg þúsund ára gamla menningu, sem er óþrjótandi uppspretta lærdóms og lista.   Þannig lét Halldór Laxness einhvern tíma svo ummælt, að engan hefði hann vitnað í jafnoft og spekinginn Lao Tse,  sem þekktur er af “Bókinni um veginn”.  Konfúsíus er annar spekingur sem þótt hefur standa fyrir sínu, og áhrif kenninga hans ótrúlega útbreidd enn í dag.  Á verklega sviðinu þarf ekki að nefna nema Kínamúrinn til marks um margskonar yfirburði Kínverja fyrr á tíð, mannvirki sem á sér engan líka.  

Þeir sem staldra við í Kína nú á dögum reka sig von bráðar á áhrif þess á þjóðina og hugsanagang hennar, að hún á sér jafn djúpar sögulegar og menningarlegar rætur og raun ber vitni.  Svo löng saga virðist stuðla að því til dæmis, að tímaskynið verði annað – hugsað sé í lengri tímabilum.  Dæmi um þetta má ímynda sér þau umæli Mao Tse Dong við Henry Kissinger, að Taívan-málið mundi leysa sig sjálft – ekki þyrfti nema að gefa því svo sem 80 ár.  

Fátækt úti um sveitir Kína nær enn til hundraða milljóna.  Þar sem hún er sárust býr fólk í hellum, fæða er af skornum skammti og börn nota föt til skiptis.  Mao ætlaði á sinni tíð, og með sínum ráðum, að komast fram úr Bandaríkjunum á efnahagssviðinu með “stóra stökkinu” svokallaða.  Það rann út í sandinn.  Deng Xiaoping, kastaði kreddum fyrir róða í anda þeirra fleygu orða hans, að litur kattarins skipti ekki máli, einungis hvort hann veiddi mýs.  Deng ákvað að beita þeim aðferðum, sem best gæfust, m.a. hverfa eftir þörfum frá ríkisrekstri yfir í einkarekstur – og opna fyrir streymi alþjóðlegs fjármagns og tækni inn í landið.  Þannig hefur á síðasta aldarfjórðungi náðst sá hreint ótrúlegi árangur í efnahagsuppbyggingu Kína, sem æ víðar blasir við.  

Þegar efnahagsumbæturnar hófust upp úr 1978 stóðu ríkisfyrirtæki fyrir um 95 af hundraði landsframleiðslunnar.  Nú aldarfjórðungi síðar er svo komið, að allt að 40% framleiðslunnar eru talin koma frá einkageiranum.  Skv. nýbirtri könnun Hagstofu Kína voru einkafyrirtæki um sl. áramót orðin 1 milljón 982 þúsund og hafði fjölgað um 658 þúsund fá 2001.  Fyrirtækjum sem erlendir fjárfestar eiga hlut í fjölgaði árin 2001 til 2004 úr 13.000 í 152.000.  Staðhæft er að 450 af 500 stærstu fyrirtækjum heims hafi fjárfest í Kína og að á þessu ári einu hafa viðskiptaaðilar frá 202 löndum fjárfest þar 600 milljarða Bandaríkjadala.  Þetta eru háar tölur.  Reiknað hefur verið út, miðað við verga landsframleiðslu Kína árið 2003, að hagvöxtur í landinu síðan 1978 nemi 314 %, eða sem jafngildir 6% meðalhagvexti á ári.  Deilt er þó um slíkar tölur.  En sagt er að 7% árlegan hagvöxt þurfi til þess eins að mæta þörfinni fyrir ný störf.  Til velmegunarborganna streyma bændur í atvinnuleit og er búist við að um 75 milljónir bænda flytjist þangað á næstu 5 árum.  Þetta er með mestu þjóðflutningum sögunnar.  

Hagvöxturinn árin 2003 og 2004 er talinn hafa verið 9,5% – og nú spáð 9,4% fyrir þetta ár.  Efnahagssamvinnu- og þróunarstofnunin (OECD) birti nýlega skýrslu þar sem fram kemur að kínverska hagkerfið sé orðið næststærst í heiminum miðað við kaupgetu.  Spáð er að það verði stærsta hagkerfið á næstu 10-20 árum.

Í Sjanghæ standa nú þegar um 4000 skýjakljúfar, byggingar 18 hæðir eða hærri, nær tvöfalt fleiri en í sjálfri New York.  Milljónamæringar í Bandaríkjadölum talið, þ.e. þeir Kínverjar sem áttu meira en rúmlega 60 milljónir íslenskra króna, voru um sl. áramót taldir um 236 þúsund.  Hafði þeim fjölgað um 12 af hundraði á liðnu ári.  Þarna er því stór markaður, þrátt fyrir eymd í sveitum.  Og spáð er að 40 af hundraði þjóðarinnar muni teljast til millistétta um 2020, helmingi fleiri en nú.

Á Vesturlöndum gætir sífellt gagnrýni á stjórnarfar í Kína.  Kommúnistaflokkurinn með 65-70 milljón meðlimi fer enn nánast með alræðisvald og félagafrelsi eru settar skorður.  Leiðtogar Kommúnistaflokksins hafa hins vegar gert sér grein fyrir, að hann verði að breytast, ef von eigi að vera til að hann haldi og valdi forystuhlutverki við breyttar þjóðfélagsaðstæður.  Þannig mega nú t.d. kaupsýslumenn vera félagar í honum og þar með nánast allar stéttir.  Undir forystu fv. forseta Kína og leiðtoga flokksins, Jiang Zemin, voru áherslur flokksins endurnýjaðar fyrir nokkrum árum af íhugunarverðum hyggindum.  Þær felast nú í þrískiptum kjarna, að flokkurinn skuli ávallt kappkosta að (1) gæta hagsmuna meirihluta þjóðarinnar og (2) standa vörð um framleiðsluöflin og (3) menningarþróunina.  Þá hafa á síðustu árum hafist tilraunir með lýðræðislegar kosningar til sveitarstjórna víðsvegar um landið og er ætlunin að færa út kvíarnar í því efni.  

Ekki er langt síðan tekið var upp í stjórnarskrá Kína í fyrsta sinn að með lögum skuli land byggja.  Áður réðu um aldir duttlungar keisara og embættismanna.  Það er mat þeirra sem best þekkja til, að þróun mannréttindamála í Kína þokist í rétta átt, þótt margir kysu að hraðar miðaði og sífellt berist fregnir af mannréttindabrotum.  

Stjórnmálasamband Íslands við kínverska alþýðulýðveldið var stofnað árið 1971.  Það gerðist í kjölfar breytinga, sem fólu m.a. í sér að Alþýðulýðveldið Kína tók við forræði Kína á vettvangi Sameinuðu þjóðanna og öll samskipti landsins við vestræn ríki hófu að breytast til hins betra.  – Kínverjar settu á fót sendiráð í Rvík strax árið eftir stofnun stjórnmálasambands, en við Íslendingar fólum árið 1973 sendiherra okkar í Kaupmannahöfn, sem þá var Sigurður Bjarnason, að vera jafnframt sendiherra í Kína.  Afhenti hann forseta Kína trúnaðarbréf í september það ár.  Árin 1976-1991 sat sendiherra Íslands í Kína í Reykjavík en svo aftur í Kaupmannahöfn.  Þegar kom að því í ársbyrjun 1995 að Ísland stofnaði sendiráð í Asíu, þótti eðlilegast og hagkvæmast að hafa það í Peking.  Féll það í hlut Hjálmars W. Hannessonar sendiherra að stofnsetja sendiráðið og starfa þar í 3 ár.  Með honum starfaði Ragnar Baldursson sendiráðunautur, sem ánægjulegt er að hér skuli eiga að tala síðar í dag, því ekki eru aðrir Íslendingar honum fróðari um það sem kínverskt er, eftir löng kynni hans af landi og þjóð.  Með tilkomu sendiráða á báðum stöðum voru auðvelduð til mikilla muna samskipti landanna.  Föst búseta íslenskra stjórnarerindreka í Peking skapaði mikilvæga aðstöðu til þess að liðsinna einkaaðilum og fyrirtækjum þeirra sem fýsti að nýta sér tækifæri í landinu.

Skemmst er frá því að segja, að samskipti stjórnvalda hafa verið næsta ótrúlega mikil. Tveir forsetar Íslands hafa heimsótt Kína, Vigdís Finnbogadóttir 1995 og Ólafur Ragnar Grímsson 2005.  Jiang Zemin, þá forseti Kína, kom til Íslands 2002 og dvaldi hér í 3 daga, sem er óvenju langur tími fyrir heimsóknir forseta Kína til nokkurs lands. Þá hafa margir ráðherrar og háttsettir embættismenn landanna skipst á heimsóknum og hlotist af því margvíslegur árangur m.a. á sviði viðskiptamála, heilbrigðismála, menningarmála og mörgum fleiri.

Ekki er unnt að nefna hér nema örfá dæmi um þá þróun sem átt hefur sér stað á hinum ýmsu sviðum samskipta okkar við Kína frá því að stjórnmálasamband við Alþýðulýðveldið var stofnað.  Árið 1971 var útflutningur okkar til Kína enginn, en skráður innflutningur okkar að verðmæti 20,6 milljónir króna. Árið 1995, við stofnun sendiráðs í Peking, höfðu heildarviðskipti landanna á næstum tveimur og hálfum áratug mjakast upp í samtals 1,7 milljarða króna á ári.   Þar af var útflutningur okkar rúmlega tíundi hluti þess, sem flutt var inn frá Kína, eða 164 milljónir á móti rúmlega 1,5 milljörðum króna, sem við keyptum fyrir.  En tíu árum síðar, árið 2004, voru heildarviðskiptin stokkin upp í meira en 11 milljarða á ári, innkaup frá Kína orðin að verðmæti 9,8 milljarðar og sölur okkar þangað nær 1,3 milljarðar ISK.  

Það, að innkaup okkar eru svo miklu meiri en það sem selt er, kemur að sjálfsögðu til af því að gæði kínverskra vara hafa farið síbatnandi og verð þeirra er mjög hagstætt.  Einhæfni útflutningsvara okkar er einnig hluti skýringarinnar, ásamt því að það eru vörur sem mikið er framleitt af í Kína sjálfu.  T.d. eru Kínverjar langfremsta fiskveiði- og fiskræktarþjóð heims með um 55 milljón smálesta heildarframleiðslu á ári.  Tvíhliða viðskiptin segja þó alls ekki alla söguna um mikilvægi Kína fyrir okkur sem viðskiptalands, því eins og kunnugt er kaupa íslensku fisksölufyrirtækin hráefni úr ýmsum áttum og láta frumvinna í Kína, en flytja síðan til vinnslu í neytendaumbúðir til framleiðslu- og sölustöðva sinna á meginlandi Evrópu eða í Ameríku.  Þessar vörur koma ekki við á Íslandi og ná þar með ekki inn í viðskiptatölur landanna.

Síðla árs 2002 náðist samkomulag um mjög hagkvæman loftferðasamning milli Kína og Íslands.  Hann heimilar íslenskum flugfélögum að fljúga með farþega og vörur allt að 10 sinnum í viku til allt að 3ja borga í Kína og tengja flugið fleiri löndum.  Þess er að vænta að íslensk flugfélög muni á næstu árum nýta sér þessi réttindi, ef höfð er hliðsjón af örri fjölgun farþega milli Kína og Evrópulanda. Til marks um hinn hraða vöxt má hafa að Finnair, sem fyrir fáeinum árum stundaði einungis flug til Peking og ekki alla daga vikunnar, flýgur nú 18 ferðir vikulega til fjögurra borga í Kína: Peking, Sjanghæ, Guangzhou og Hong Kong.

Vaxandi velmegun í Kína birtist m.a. í því að Kínverjum, sem leggja leið sína til annarra landa fjölgar mjög ört. Alþjóðaferðamálastofnunin (ITO) spáir því, að kínverskir ferðalangar utanlands verði orðnir fleiri en 100 milljónir árið 2020.  Ferðalögum Kínverja til Íslands hefur fjölgað tífalt síðan árið 2001 og munu þeir verða um 8000 á þessu ári.  Rétt eins og Japanir eru kínverskir ferðamenn meðal þeirra sem verja hvað mestu fé í dvöl sína hér.  Samkvæmt ferðamálasamkomulagi milli Íslands og Kína, sem lagður var grunnur að um svipað leyti og loftferðasamningnum, og lokið við síðar -- er svo um hnútana búið að 530 ferðaskrifstofur í Kína hafa hlotið heimild til að skipuleggja hópferðir til Íslands. Ferðum í hina áttina, Íslendinga til Kína, hefur á sama tíma fjölgað töluvert og heldur áreiðanlega áfram að fjölga.  

Menningarsamskipti Íslands og Kína eru ekki ný af nálinni.  Um langt árabil hefur verið starfandi hérlendis Kínversk-íslenska menningarfélagið (KÍM), sem haft hefur milligöngu um komu margra framúrskarandi kínverskra listamanna til landsins. Íslenskir listamenn, einkum tónlistarfólk, hefur einnig gert garðinn frægan í Kína. Fyrsta vestræna rokkhljómsveitin, sem fór í hljómleikaferð víðsvegar um Kína, voru einmitt Stuðmenn árið 1986, líka fyrir milligöngu KÍM.  Léku þeir þar undir heitinu STRAX, sem var viðráðanlegra landsfólkinu.  Ekki sakar að geta þess, að þarna fór auðvitað fremst í flokki ungur maður ættaður ekki bara frá Akureyri, heldur líka úr KEA, Jakob Frímann Magnússon, dóttursonur þess mæta manns Jakobs Frímannssonar, framkvæmdastjóra Kaupfélagsins lengi.

Þegar ópera Verdis “Turandot”, sem fjallar um kínverska prinsessu og hvernig hún höndlar biðla sína, var árið 1998 í fyrsta skipti flutt í sögulega sönnu umhverfi, þ.e. keisarahöllunum í Peking, Forboðnu borginni svonefndu, var það Akureyringurinn Kristján Jóhannsson,  sem á frumsýningu og fleiri sýningum óperunnar fór með hlutverk Calafs prins, þess biðilsins sem hreppti prinsessuna og náði að bræða hjarta hennar.  Í Peking hafði áður verið frumflutt ópera eftir Atla Heimi Sveinsson.

Mikil málverkasýning íslenskra landslagsmynda fór fram áðurnefnt ár í þekktum sýningarsölum bæði í Hong Kong og Peking.  Sjö Íslendingasögur, þ.á m. Njála, Egilssaga, og fleiri hinna helstu, voru gefnar út í fyrsta skipti á kínversku árið 2000 - í vandaðri tveggja binda útgáfu, fagurlega myndskreyttri af sex íslenskum myndlistarmönnum.  Um svipað leyti komu út Eddukvæði, og nokkru áður hafði úrval íslenskra ljóða birst í kínverskri þýðingu, svo og þættir úr goðafræði Snorra Sturlusonar.

Í Kína er talið að finna megi jarðhita á nálægt 3000 stöðum.  Árangur Íslendinga í nýtingu jarðhita, þar sem þeir eru í fremstu röð í heimi, gerir þá augljóslega fýsilegan samstarfsaðila við nýtingu þessarar orkulindar í landi sem glímir við vaxandi orkuskort.  Kína er nú mjög háð mengandi orkugjöfum og kemur næst Bandaríkjunum í framleiðslu gróðurhúsalofttegunda.  Alþjóðaheilbrigðisstofnunin (WHO) segir að 7 af 10 mengunarmestu borgum heims séu í Kína.  Kínverskum ráðamönnum er vel kunnugt um árangur Íslendinga á sviði jarðhitanýtingar m.a. eftir öflugt kynningarstarf íslenska sendiráðsins og traustvekjandi starf Jarðhitaháskóla Sameinuðu þjóðanna hérlendis, sem nálægt 60 kínverskir tæknimenn hafa sótt í gegnum þá nálægt 3 áratugi sem skólinn hefur starfað.  Eftir að hafa lokið húsahitunarverkefni í Peking, taka íslenskir jarðhitamenn nú þátt í undirbúningi hitaveitu í borginni Xianyang, sem verður umfangsmeiri en hitaveita Reykjavíkur.  Eftir hvatningar frá sendiráðinu um árabil, hefur úflutningsfyrirtæki íslenskrar jarðhitaþekkingar, ENEX, nú ráðið sér fastan starfsmann í Kína.  Verði rétt á spilum haldið geta Íslendingar orðið stórveldi á þessu sviði í þessu stóra landi.

Jarðvegseyðing og landfok er alvarlegt vandamál í Kína, m.a. drífur sandrok frá Góbí-eyðimörkinni yfir Peking í norð-vestanátt. Svartsýnustu spár ganga út á að sandrokið geti, nema hafist verði rösklega handa, grafið borgina þegar fram líða stundir. Íslenskir jarðvegsfræðingar hafa sem kunnugt er náð góðum árangri og er samstarf á þessu sviði eitt af því sem tekist hefur á milli íslenskra og kínverskra vísindamanna.

Vert er að gleyma því ekki, að ættleiðingar kínverskra barna til Íslands hófust fyrir fáum árum.  Eru þær til marks um fjölbreytni þeirra samskipta sem þróast hafa við Kína.  Um sl. áramót var fjöldi barnanna kominn upp undir 50.

Ég hef leitast við að bregða hér upp mynd af því Kína, sem við mér blasti og blasir, eftir að hafa dvalið í landinu í nokkur ár og reynt að fylgjast með þróuninni þar.  En ég minntist á spekinginn Lao Tse, sem Halldór Laxness hafði í svo miklum metum.  Vert er því að ég minnist orða hans:  “Að þekkja fáfræði sína er hið æðsta.  Að þekkja hana ekki, en hyggja sig fróðan er sjúkdómur.”  Það, sem ég hef fært fram er brotakennt, og því best að ég láti hér staðar numið.